Irani Chai

इराणी कॅफे आणि मराठी चित्रपट

मुंबईच्या आणि पुण्याच्या जुन्या भागांत अजूनही काही इराणी कॅफे उभे आहेत. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला इराणमधून आलेल्या कुटुंबांनी चालवलेली ही उपाहारगृहे शहराच्या दैनंदिन आयुष्याचा भाग बनली: संगमरवरी टेबले, वाकवलेल्या लाकडाच्या खुर्च्या, भिंतीवरची जुनी घड्याळे आणि आरसे, काचेच्या कपाटात मांडलेले खारी, नानकटाई आणि मावा केक, आणि छोट्या काचेच्या ग्लासात दिला जाणारा गोड, दाट इराणी चहा. चहासोबत बन मस्का, म्हणजे लोण्याचा जाड थर लावलेला मऊ पाव, ही इथली खास जोडी. विद्यार्थी, कारकून, लेखक, कलाकार, सगळे इथे बसतात, आणि गप्पांचा एक हमखास विषय म्हणजे चित्रपट.

इराणी चहा ही मार्गदर्शिका त्या टेबलांवरच्या गप्पांसारखी आहे. इथे 150 मराठी चित्रपट आहेत, 1977 च्या राम राम गंगाराम पासून 2026 च्या राजा शिवाजी आणि बोल बोल राणी पर्यंत, आणि ते एका इराणी कॅफेच्या मेनूसारखे दोन विभागांत मांडले आहेत. प्रत्येक चित्रपटासाठी मराठी शीर्षक, मराठीत लिहिलेले कथासार, कलाकार, दिग्दर्शक, प्रकार आणि लांबी आहे, आणि आत्ता पाहा बटण तो चित्रपट JustWatch वर उघडते, जिथे तुमच्या देशात तो कोणत्या सेवांवर आहे ते दिसते. कुठून सुरुवात करावी हे गाइड इराणी चहामध्ये सुरुवात करा सांगते.

मेनूचे दोन विभाग

मेनूचा पहिला विभाग बन मस्का: लोण्यासारखे मऊ, हलकेफुलके, हसवणारे 63 चित्रपट. यात TMDB वर विनोदी प्रकारात मोडणारे 55 चित्रपट आहेत, आणि असे आठ चित्रपट ज्यांचा TMDB वरचा प्रकार रिकामा आहे पण कथा उघडपणे विनोदी आहे: धुम धडाका, हमाल दे धमाल, बाळाचे बाप ब्रह्मचारी, एकापेक्षा एक, जमलं हो जमलं, नाना मामा, बस्ता आणि बंध नायलॉनचे. दुसरा विभाग कडक चहा: उकळून कडक केलेल्या चहासारखे गंभीर, विचार करायला लावणारे 87 चित्रपट, कौटुंबिक नाट्यापासून इतिहास, थरार आणि सामाजिक प्रश्नांपर्यंत.

दोन्ही विभाग पाच कालखंडांत विभागलेले आहेत, म्हणून मेनूत दहा कप्पे आहेत: बन मस्का: 1977–1989, पंधरा चित्रपट; बन मस्का: नव्वदचे दशक, सात; बन मस्का: 2000 चे दशक, वीस; बन मस्का: 2010 चे दशक, बारा; बन मस्का: 2020 पासून, नऊ; आणि कडक चहा: 1977–1989, सात; कडक चहा: नव्वदचे दशक, चौदा; कडक चहा: 2000 चे दशक, चौदा; कडक चहा: 2010 चे दशक, अडतीस; कडक चहा: 2020 पासून, चौदा. गाइड मेनू कसा रचला हे नियम सांगते, आणि गाइड बन मस्का व गाइड कडक चहा दोन्ही विभागांचा थोडक्यात आढावा देतात.

मेनूचे प्रमाणच मराठी चित्रपटांचा प्रवास सांगते. 1977 ते 1989 या काळात बन मस्का कडक चहाच्या दुप्पटीहून अधिक आहे, पंधरा विरुद्ध सात: तो विनोदी चित्रपटांचा सुवर्णकाळ. नव्वदच्या दशकात चित्र उलटते, सात विरुद्ध चौदा, कारण कौटुंबिक भावनिक चित्रपटांची लाट येते. 2000 च्या दशकात विनोद पुन्हा पुढे, वीस विरुद्ध चौदा, आणि 2010 च्या दशकात कडक चहा प्रचंड पुढे, अडतीस विरुद्ध बारा, कारण नव्या दिग्दर्शकांनी चरित्रपट, सामाजिक नाट्य आणि शहरी प्रेमकथांचा मार्ग धरला.

बन मस्का: 1977 ते 1989

मेनूतला सर्वात जुना बन मस्का कप्पा, बन मस्का: 1977–1989, पंधरा चित्रपटांचा आहे, आणि तो मराठी विनोदाच्या एका संपूर्ण युगाचा नकाशा आहे. सुरुवात दादा कोंडके यांच्या राम राम गंगाराम, 1977, पासून: वारसा मिळालेला भोळा गंगाराम शहरात येतो, आणि दादांच्या खास ग्रामीण विनोदात शेवटी साधेपणा जिंकतो. त्यानंतर अनंत माने यांचा दोन बायका फजिती ऐका, 1982, दोन बायकांचा संसार सांभाळताना होणारी फजिती; आणि कमलाकर तोरणे यांचा आम्ही दोघे राजा राणी, 1986, कोंबड्यांच्या धंद्यात बुडालेला राजा आणि श्रीमंत तरुणीशी जुळलेले प्रेम.

ऐंशीच्या मध्यापासून या कप्प्यावर दोन दिग्दर्शकांचे राज्य आहे. सचिन पिळगांवकर यांचे चार चित्रपट: नवरी मिळे नवऱ्याला, 1984, कडक शिस्तीच्या घराला हसवणारे नोकर; गंमत जम्मत, 1987, अपहरणकर्त्यांनाच ओलीस धरणारी मुलगी; अशी ही बनवा बनवी, 1988, भाड्याच्या घरासाठी बायका बनलेले मित्र; आणि भुताचा भाऊ, 1989, शहरात भावाला शोधणारे भूत. महेश कोठारे यांचे तीन: धुम धडाका, 1985, लग्नासाठी धनाजीराव वाकडे यांची मने जिंकू पाहणारे तीन तरुण; दे दणा दण, 1987, स्फोटातून अचाट शक्ती मिळालेला हवालदार लक्ष्या; आणि थरथराट, 1989, गावातली गुन्हेगारी संपवणारे पोलीस आणि पत्रकार.

उरलेले बन मस्का चित्रपट याच काळाचे वेगवेगळे स्वाद दाखवतात. दत्ता केशव यांचा प्रेमासाठी वाट्टेल ते, 1987, संशयी रमा आणि अपयशी डॉक्टर भगाराम; सतीश रणदिवे यांचा मज्जाच मज्जा, 1988, चोरलेल्या दागिन्यांचा पाठलाग; बिपिन वर्टी यांचा एक गाडी बाकी अनाडी, 1988, जादुई गाडी; गिरीश घाणेकर यांचा बाळाचे बाप ब्रह्मचारी, 1989, दोन ब्रह्मचाऱ्यांच्या दारात सापडलेले बाळ; पुरुषोत्तम बेर्डे यांचा हमाल दे धमाल, 1989, चित्रपटाचा नायक बनलेला हमाल; आणि सचिन पिळगांवकर यांचाच एकापेक्षा एक, 1990 च्या सुरुवातीचा, जो प्रदर्शनाच्या तारखेमुळे पुढच्या कप्प्यात आहे.

या कप्प्यातले बहुतेक चित्रपट दूरदर्शनच्या रविवारच्या दुपारांनी आणि व्हिडिओ कॅसेटनी अमर केले. पंधरापैकी अकरा चित्रपटांत लक्ष्मीकांत बेर्डे आहेत, आणि अनेकांत अशोक सराफ: हा कप्पा म्हणजे अशोक-लक्ष्या या जोडीचा घर. या जोडीचे नऊ चित्रपट संग्रह अशोक आणि लक्ष्या मध्ये एकत्र आहेत.

कडक चहा: 1977 ते 1989

त्याच काळाचा कडक चहा, कडक चहा: 1977–1989, फक्त सात चित्रपटांचा आहे, आणि त्याचा स्वाद ग्रामीण आणि कौटुंबिक आहे. दिनकर द. पाटील यांचा सुळावरची पोळी, 1980, अपहरण झालेल्या पत्नीला सोडवणारा पती आणि त्याचा मित्र; मुरलीधर कापडी यांचा बायको असावी अशी, 1983, हुंडा मागणाऱ्या घराशी लग्न मोडणारी लक्ष्मी, जिच्या ठामपणाने गुलाबराव पाटील प्रभावित होतात; आणि रमाकांत कवठेकर यांचा पांढरीची वारी, 1988, पंढरपूरच्या वारीत शिरलेले भामटे. या तिन्ही चित्रपटांत अशोक सराफ आहेत, आणि त्यांच्या बहुरंगी अभिनयाची ही गंभीर बाजू.

एन. एस. वैद्य यांचे दोन चित्रपट सासू-सुनेच्या नात्यावर आहेत: लेक चालली सासरला, 1984, सासूच्या छळाला सामोरी जाणारी मुक्ता, अलका कुबल यांचा सुरुवातीचा गाजलेला चित्रपट; आणि खट्याळ सासू नाठाळ सून, 1987, मुलावर हक्क गाजवणारी आई आणि त्याच्या प्रेमात पडलेली माया, वर्षा उसगांवकर. गिरीश घाणेकर यांचा राजानं वाजवला बाजा, 1989, आर्थिक संकटातल्या कुटुंबाचे नशीब बदलणारा कुत्रा. आणि सचिन पिळगांवकर यांचा आत्मविश्वास, 1989, एका गृहिणीची कथा जिचे कुटुंब तिचा अपमान करते आणि जी शेवटी स्वतःसाठी उभी राहते; या कप्प्यात तीन मतांसह सर्वाधिक मते याच चित्रपटाला.

या कडक चहात आणि आधीच्या बन मस्कात एकच काळ दिसतो, पण दोन वेगळी मराठी मने: एक, जे हसून ताण विसरते, आणि दुसरे, जे घराच्या चार भिंतींतले प्रश्न थेट पडद्यावर आणते. इराणी कॅफेत एकाच टेबलावर कोणी बन मस्का खातो, कोणी कडक चहा पितो; मराठी प्रेक्षकाने दोन्ही चित्रपट तितक्याच प्रेमाने पाहिले. गाइड 1977 ते 1989 या काळाचा थोडक्यात आढावा देते.

बन मस्का: नव्वदचे दशक

बन मस्का: नव्वदचे दशक हा मेनूतला सर्वात लहान कप्पा आहे, फक्त सात चित्रपट, आणि सातही चित्रपटांत लक्ष्मीकांत बेर्डे आहेत. या दशकात महेश कोठारे यांनी त्यांच्या विनोदी-चमत्कारी शैलीचे शिखर गाठले: धडाकेबाज, 1990, बाटलीतला जीन गंगाराम; झपाटलेला, 1993, बाहुल्यात शिरलेला तात्या विंचू, अकरा मतांसह या कप्प्यातला सर्वाधिक मते मिळालेला; आणि धांगड धिंगा, 1999, खोटे बोलून खटले जिंकणारा वकील लक्ष्या.

इतर चार चित्रपट: सचिन पिळगांवकर यांचा एकापेक्षा एक, 1990; बिपिन वर्टी यांचा डॉक्टर डॉक्टर, 1991, कडक शिस्तीच्या रुग्णालयातला वॉर्डबॉय; पुरुषोत्तम बेर्डे यांचा जमलं हो जमलं, 1995, वारशासाठी खोटी लग्ने; आणि डॉ. जब्बार पटेल यांचा एक होता विदुषक, 1992, या कप्प्यातला वेगळा चित्रपट, विदूषकाच्या हसऱ्या चेहऱ्यामागचे दुःख सांगणारा. पु. ल. देशपांडे यांनी लिहिलेला हा चित्रपट लक्ष्मीकांत बेर्डे यांच्या कारकिर्दीतली सर्वात गंभीर भूमिका मानली जाते.

कडक चहा: नव्वदचे दशक

नव्वदच्या दशकात मेनू उलटतो: कडक चहा: नव्वदचे दशक मध्ये चौदा चित्रपट आहेत, बन मस्काच्या दुप्पट. या कप्प्याचा मोठा भाग कौटुंबिक भावनिक चित्रपटांचा आहे, ज्यांनी गावोगावच्या चित्रपटगृहांत महिलांची गर्दी खेचली, आणि त्यांचा चेहरा होत्या अलका कुबल. विजय कोंडके यांचा माहेरची साडी, 1991, आईच्या मृत्यूचा दोष माथी घेऊन जगणारी लक्ष्मी; कुमार सोहोनी यांचा अनुराधा, 1992; पितांबर काळे यांचा माहेरचा आहेर, 1993; मदनमोहन खाडे यांचा जसा बाप तशी पोरं, 1996; बाबासाहेब कट्टेलाल यांचा माया ममता, 1996; आणि गिरीश घाणेकर यांचा नवसाचं पोर, 1998. या सहा चित्रपटांत नवऱ्याचा मृत्यू, निपुत्रिकतेचे टोमणे, सासरचा छळ आणि माहेरची ओढ हे विषय पुन्हा पुन्हा येतात.

याच दशकात वर्षा उसगांवकर यांनी गंभीर भूमिकांचा मार्ग धरला: संजय सूरकर यांचा यज्ञ, 1994, फसवणूक करणाऱ्या प्राध्यापकाचा सूड; अजय सरपोतदार यांचा पैंजण, 1995, तमाशाच्या फडाची कथा; अमोल शेटगे यांचा अबोली, 1995, एकाकी अभिनेत्री; आणि विजू पटेल यांचा लढाई, 1999, कारखान्याच्या वसाहतीतल्या मुलांच्या मृत्यूंविरुद्ध लढणारी सुनीता. रमेश देव यांचा जीवा सखा, 1992, धनगावातले दोन भाऊ, ज्यात देव कुटुंबाची तीन माणसे आहेत.

शहरी कुटुंबाचे दोन चित्रपट या कप्प्याला वेगळा रंग देतात. संजय सूरकर यांचा आपली माणसं, 1993, कमी पगारात संपूर्ण घर चालवणाऱ्या रघुनाथ आणि जानकीची गोष्ट, रीमा लागू आणि दिलीप प्रभावळकर यांच्यासोबत; आणि महेश कोठारे यांचा माझा छकुला, 1994, मुंबईत हरवलेल्या छोट्या आदीचा प्रवास, चार मतांसह या कप्प्यातला सर्वाधिक मते मिळालेला चित्रपट. आणि डॉ. जब्बार पटेल यांचा मुक्ता, 1994, जातीच्या भिंतींशी झुंजणारी प्रेमकथा, सोनाली कुलकर्णी यांची सुरुवातीची महत्त्वाची भूमिका. गाइड नव्वदचे दशक या दशकाचा आढावा देते.

बन मस्का: 2000 चे दशक

2000 च्या दशकात मराठी विनोदाची नवी लाट आली, आणि बन मस्का: 2000 चे दशक हा मेनूतला सर्वात भरगच्च बन मस्का कप्पा आहे, वीस चित्रपटांचा. या लाटेचे नायक तीन: भरत जाधव, मकरंद अनासपुरे आणि सिद्धार्थ जाधव, आणि दिग्दर्शकांत केदार शिंदे आणि महेश कोठारे. सर्वाधिक मते, प्रत्येकी सात, दोन चित्रपटांना: चंद्रकांत कुलकर्णी यांचे कोर्टनाट्य काय द्याचं बोला, 2005, आणि महेश कोठारे यांचा भयविनोदी पछाडलेला, 2004.

केदार शिंदे, भरत जाधव आणि टोळी

केदार शिंदे यांचे चार चित्रपट या कप्प्यात आहेत, चारही भरत जाधव यांच्यासोबत: जत्रा: ह्यालागाड रे त्यालागाड, 2005, दोन गावांच्या जत्रेच्या वादात अडकलेले एकसारखे दिसणारे दोघे; माझा नवरा तुझी बायको, 2006, शेजारी राहायला आलेली जुनी प्रेमप्रकरणे; मुक्काम पोस्ट लंडन, 2007, वडिलांना भेटायला लंडनला गेलेला वैज्या; आणि गलगले निघाले, 2008, मनातले मोठ्याने बोलणारा विमा एजंट. भरत जाधव यांचे आणखी चार चित्रपट: दुहेरी भूमिकांचा चतुर नवरा चिकणी बायको, 2004; डबेवाल्याची प्रेमकथा मुंबईचा डबेवाला, 2007; कॉफी शॉपमधल्या पूर्वासाठीची चढाओढ गुलमाल, 2006; आणि सोन्याच्या ढालीचा पाठलाग उलाढाल, 2008.

मकरंद अनासपुरे यांचा ठसका या कप्प्यात सर्वत्र आहे: दे धक्का, 2008, कोल्हापूर ते मुंबई टमटम प्रवास; गाढवाचं लग्न, 2007, लोकनाट्याचा बाज; दोघात तिसरा आता सगळं विसरा, 2008; खुर्ची सम्राट, 2009; आणि नागेश भोसले यांचा राजकीय उपहास गल्लीत गोंधळ, दिल्लीत मुजरा, 2009. महेश कोठारे यांचे दोन विनोदी थरारपट: खतरनाक, 2000, सिरियल किलरच्या मागावरचे गुप्तहेर, आणि खबरदार, 2005, फरार कैद्याची बातमी शोधणारा पत्रकार भरत. आणि दोन कौटुंबिक विनोदी चित्रपट जे पुढे अनेक वर्षे आठवले जातात: सचिन पिळगांवकर यांचा नवरा माझा नवसाचा, 2004, गणपतीपुळ्याच्या नवसाचा प्रवास, आणि अंकुश चौधरी दिग्दर्शित साडे माडे तीन, 2007, कुरळे गॅरेजचे तीन भाऊ, अशोक सराफ, मकरंद अनासपुरे आणि भरत जाधव. 2006 च्या नाना मामामध्ये भरत आणि मकरंद पुन्हा एकत्र, टॅक्सीचालक आणि पोलीस अधिकारी म्हणून.

कडक चहा: 2000 चे दशक

कडक चहा: 2000 चे दशक मध्ये चौदा चित्रपट आहेत, आणि त्यात मराठी चित्रपटाच्या नव्या लाटेचे पहिले कडवे घोट आहेत. सुमित्रा भावे आणि सुनील सुकथनकर यांचा देवराई, 2004, स्किझोफ्रेनियाशी झुंजणारा शेष; राजीव पाटील यांचा जोगवा, 2009, देवीच्या सेवेला वाहिलेली सुली आणि तायप्पा, आठ मतांसह; सतीश मनवर यांचा गाभ्रीचा पाऊस, 2009, दुष्काळातला शेतकरी; नागेश भोसले यांचा गोष्ट छोटी डोंगराएवढी, 2009, जमीन विकू पाहणारा राजाराम; आणि नितीन नंदन यांचा झिंग चिक झिंग, 2009, सावकारी कर्जाखालचे कुटुंब. 2009 हे वर्ष या कप्प्यात विशेष आहे: चौदापैकी सात चित्रपट याच वर्षाचे.

या कप्प्यातला सर्वाधिक मते मिळालेला चित्रपट संतोष मांजरेकर यांचा मी शिवाजीराजे भोसले बोलतोय, 2009, तेरा मतांसह: मुंबईत उपेक्षित वाटणाऱ्या दिनकर भोसलेसमोर शिवाजी महाराज प्रकट होतात. नात्यांच्या कथाही इथे आहेत: संजय सूरकर यांचा सखी, 2008; मंदार देवस्थळी यांचा क्षण, 2006; गजेंद्र अहिरे यांचे दोन, शेवरी, 2006, आणि गुलमोहर, 2009; सचिन कुंडलकर यांचा तीन कथांचा गंध, 2009; आणि कुमार सोहोनी यांचा रेशीम गाठ, 2003. अलका कुबल यांचे दोन कौटुंबिक नाट्य, आई मला माफ कर, 2006, आणि घात प्रतिघात, 2007, नव्वदच्या परंपरेला पुढे नेतात. गाइड 2000 चे दशक हे दशक थोडक्यात मांडते.

बन मस्का: 2010 चे दशक

बन मस्का: 2010 चे दशक मध्ये बारा चित्रपट आहेत, आणि या दशकात मराठी विनोदाची चव बदलते: ढोलताशांच्या गावरान विनोदाऐवजी शहरी, नाजूक, नात्यांभोवती फिरणारा विनोद. सर्वाधिक मते, बारा, संजय जाधव यांच्या दुनियादारी, 2013, ला: कॉलेजच्या कट्ट्यावरची मैत्री, प्रेम आणि भांडणे, स्वप्नील जोशी, अंकुश चौधरी आणि सई ताम्हणकर. सचिन कुंडलकर यांचे दोन चित्रपट या नव्या चवीचे उत्तम नमुने: गुलाबजाम, 2018, लंडनहून पुण्यात मराठी स्वयंपाक शिकायला आलेला आदित्य आणि डबे देणारी राधा, सोनाली कुलकर्णी; आणि वजनदार, 2016, वजन कमी करू पाहणाऱ्या दोन मैत्रिणी, प्रिया बापट आणि सई ताम्हणकर.

समीर विद्वांस यांचा वायझेड, 2016, तेहतीस वर्षांच्या गजाननाचे पुण्यात उशिरा येणारे तारुण्य; उपेंद्र सिधये यांचा गर्लफ्रेंड, 2019, मित्रांच्या दबावाखाली धाडसी पाऊल उचलणारा नचिकेत; आणि फ्रेंड्स, 2016, मित्राच्या बहिणीच्या प्रेमात पडलेला नील. महेश मांजरेकर यांचा शिक्षणाच्या आयचा घो!, 2010, विनोदाच्या आवरणात शिक्षणव्यवस्थेवर बोट ठेवतो.

जुनी गावरान चवही या दशकात टिकून आहे. सतीश मोटलिंग यांचा अगडबम, 2010, लग्नाळू रायबा आणि त्याचे विचित्र कुटुंब; भीमराव मुडे यांचा डावपेच, 2011, फुलगावचा अनोखा खेळ; बाळकृष्ण शिंदे यांचा पुन्हा गोंधळ पुन्हा मुजरा, 2014, नारायण वाघची दुसरी निवडणूक; आणि महेश कोठारे यांचा थ्रीडी भयविनोदी झपाटलेला 2, 2013, वीस वर्षांनी परतलेला तात्या विंचू. बंध नायलॉनचे, 2016, खऱ्यांपेक्षा जास्त मजा आणणारे खोटे आजी-आजोबा. गाइड 2010 चे दशक या दशकाचा आढावा देते.

कडक चहा: 2010 चे दशक

मेनूतला सर्वात मोठा कप्पा आहे कडक चहा: 2010 चे दशक, अडतीस चित्रपटांचा, संपूर्ण मार्गदर्शिकेचा जवळपास चौथा भाग. हे दशक मराठी चित्रपटाच्या आत्मविश्वासाचे दशक: राष्ट्रीय पुरस्कार, मोठ्या शहरांतली चित्रपटगृहे, आणि प्रत्येक प्रकारात नवे प्रयोग. सर्वाधिक मते, बारा, सतीश राजवाडे यांच्या मुंबई पुणे मुंबई, 2010, ला: दोन शहरांच्या स्पर्धेवर उभी असलेली, संपूर्ण चित्रपटात दोनच पात्रांची प्रेमकथा. त्याचे पुढचे दोन भाग, मुंबई पुणे मुंबई 2, 2015, आणि मुंबई पुणे मुंबई 3, 2018, याच कप्प्यात आहेत.

दहा मतांसह तीन चित्रपट: उमेश कुलकर्णी यांचा देऊळ, 2011, गावात देव प्रकटल्याच्या दाव्याभोवती उभे राहणारे राजकारण आणि बाजार; सुबोध भावे यांचा कट्यार काळजात घुसली, 2015, दोन घराण्यांच्या गायकांची स्पर्धा; आणि वरुण नार्वेकर यांचा मुरांबा, 2017, नाते संपवणाऱ्या तरुण जोडप्याचे आई-वडील. चरित्रपट या कप्प्याचा कणा आहेत: रवी जाधव यांचा बालगंधर्व, 2011; ओम राऊत यांचा लोकमान्य: एक युगपुरुष, 2015; अभिजीत देशपांडे यांचा आणि... डॉ. काशिनाथ घाणेकर, 2018; आणि डॉ. प्रकाश बाबा आमटे: द रिअल हिरो, 2014.

नाती, थरार आणि शहर

2010 च्या कडक चहात नात्यांचे चित्रपट सर्वाधिक आहेत. महेश मांजरेकर यांचा काकस्पर्श, 2012, लहान वयात विधवा झालेली उमा आणि तिचा दीर हरी दादा; निपुण धर्माधिकारी यांचा बापजन्म, 2017, मुलांशी नाते जोडू पाहणारे भास्कर पंडित; प्रसाद ओक यांचा कच्चा लिंबू, 2017, मतिमंद मुलाला वाढवणारे दांपत्य; विक्रम फडणीस यांचे हृदयांतर, 2017, आणि स्माईल प्लीज, 2019; प्रतिमा जोशी यांचा आम्ही दोघी, 2018, मुलगी आणि सावत्र आई; समीर विद्वांस यांचे टाइम प्लीज, 2013, आणि डबल सीट, 2015; आणि फॅमिली कट्टा, 2016, लग्नाच्या पन्नासाव्या वाढदिवसाला एकत्र आलेले कुटुंब, सहा मतांसह.

प्रेमकथाही आहेत: स्वप्ना जोशी यांचा मितवा, 2015, गोव्यातला हॉटेल व्यावसायिक शिवम; संजय जाधव यांचा तू ही रे, 2015; आणि अनिल काकडे यांचा थोडं तुझं थोडं माझं, 2013. थरार आणि गूढाचे चित्रपट: संजय सूरकर यांचा रानभूल, 2010; विजू माने यांचा ती रात्र, 2010; गिरीश मोहिते यांचा प्रतिबिंब, 2011; अक्षय यशवंत दत्त यांचा धागेदोरे, 2012; व्ही. के. प्रकाश यांचा शटर, 2014; लाल इश्क, 2016; ज्ञानेश झोटिंग यांचा राक्षस, 2018; गिरीश जोशी यांचा टेक केअर गुड नाईट, 2018; आणि स्वप्ना वाघमारे जोशी यांचा सविता दामोदर परांजपे, 2018.

सामाजिक प्रश्नांचे चित्रपट या कप्प्याला धार देतात: महेश मांजरेकर यांचा फक्त लढ म्हणा, 2011, जमिनी हिसकावल्या जाणाऱ्या शेतकऱ्यांचा सूड; विक्रम गोखले यांचा आघात, 2010, रुग्णालयातील सत्तेविरुद्ध उभी राहणारी डॉक्टर; गोविंद निहलानी यांचा ती आणि इतर, 2017; पुंडलिक धुमाळ यांचा पेन्शन, 2019, आठशे रुपयांच्या पेन्शनवर जगणारे कुटुंब; गणेश आचार्य यांचा भिकारी, 2017; गजेंद्र अहिरे यांचा पोस्टकार्ड, 2014; आणि नितीश भारद्वाज यांचा पितृऋण, 2013. एकाच कप्प्यात इतकी विविधता हे 2010 च्या दशकाचे लक्षण.

बन मस्का: 2020 पासून

सर्वात नवा बन मस्का, बन मस्का: 2020 पासून, नऊ चित्रपटांचा आहे. सर्वाधिक मते, तेरा, परेश मोकाशी यांच्या वाळवी, 2023, ला: स्वार्थ आणि स्वतःला वाचवण्याच्या धडपडीवरची डार्क कॉमेडी, जी विनोद आणि थरार यांची सीमा पुसून टाकते. परेश मोकाशी यांचाच नाच गं घुमा, 2024, घराची मालकीण आणि घरकामगार यांचे प्रेम-द्वेषाचे नाते. विपुल मेहता यांचा ओले आले, 2024, आयुष्याचा अर्थ शोधायला निघालेले बाप-लेक, नाना पाटेकर आणि सिद्धार्थ चांदेकर; आणि सचिन गोस्वामी यांचा गुलकंद, 2025, पुन्हा भेटणाऱ्या जुन्या प्रेमींची गोड कथा.

2024 हे या कप्प्याचे खास वर्ष, नऊपैकी पाच चित्रपट त्याच वर्षाचे: नाच गं घुमा, ओले आले, पुनर्जन्मांची गंमत बाई गं, श्रीदेवी आणि प्रसन्नची हलकीफुलकी प्रेमकथा श्रीदेवी प्रसन्न, आणि वीस वर्षांनी आलेला नवरा माझा नवसाचा 2. 2021 चा बस्ता, लग्नाच्या बस्त्याची धमाल, आणि 2026 चा हेमंत ढोमे यांचा क्रांतिज्योति विद्यालय मराठी माध्यम, मराठी शाळा वाचवण्याचा विनोदी पण भावनिक लढा, हा कप्पा पूर्ण करतात.

कडक चहा: 2020 पासून

कडक चहा: 2020 पासून मध्ये चौदा चित्रपट आहेत, आणि सर्वाधिक मते, तेरा, रितेश देशमुख यांच्या वेड, 2022, ला: रेल्वे कॉलनीतल्या सत्याचे भंगलेले क्रिकेटचे स्वप्न, हरवलेले प्रेम आणि बालपणापासून त्याच्यावर प्रेम करणारी श्रावणी. रितेश देशमुख यांचा दुसरा चित्रपट, राजा शिवाजी, 2026, 195 मिनिटांचा, मार्गदर्शिकेतला सर्वात लांब, शिवाजी महाराजांच्या उदयाची कथा; आणि अभिजीत देशपांडे यांचा हर हर महादेव, 2022, बाजीप्रभू देशपांडे आणि स्वराज्याचा पाया. अजित वाडीकर यांचा वाय, 2022, दहा मतांसह, स्त्रीभ्रूणहत्येविरुद्धचा तपास.

नात्यांच्या आणि शहराच्या कथा: मृणाल कुलकर्णी यांचा सहेला रे, 2022; मोहित टाकळकर यांचा मीडियम स्पाइसी, 2022, प्रेमाच्या दुराहावर उभा शेफ; सचिन कुंडलकर यांचा पाँडीचेरी, 2022, स्मार्टफोनवर चित्रित; रसिका आगाशे यांचा तिचं शहर होणं, 2024; आणि महेश मांजरेकर यांचा जुनं फर्निचर, 2024, ज्येष्ठ नागरिकांची व्यथा. थरार आणि भयाचे चित्रपट: विशाल फुरिया यांचा बळी, 2021; नितीन कांबळे यांचा जिलबी, 2025; आणि सिड विनसूरकर यांचा बोल बोल राणी, 2026. आनंद करीर यांचा आपडी थापडी, 2022, कुटुंबाचा विश्वास परत मिळवू पाहणारा कंजूष शेतकरी, आणि अपर्णा होशिंग यांचा मंगला, 2025, संगीताच्या साधनेतून उभी राहिलेली स्त्री, हा कप्पा पूर्ण करतात. 2022 हे या कप्प्याचे वर्ष: चौदापैकी सात चित्रपट त्याच वर्षाचे. गाइड 2020 पासून आजच्या मेनूचा आढावा देते.

महेश कोठारे आणि सचिन पिळगांवकर

इराणी कॅफेच्या मेनूवर काही पदार्थ पिढ्यानपिढ्या असतात, आणि मराठी विनोदी चित्रपटांच्या मेनूवर दोन नावे पिढ्यानपिढ्या आहेत: महेश कोठारे आणि सचिन पिळगांवकर. संग्रह महेश कोठारे यांचे चित्रपट त्यांचे अकरा चित्रपट प्रदर्शनाच्या क्रमाने दाखवतो: धुम धडाका, 1985, पासून झपाटलेला 2, 2013, पर्यंत. त्यातले दहा बन मस्का कप्प्यांत आहेत, आणि फक्त एक, मुंबईत हरवलेल्या मुलाची कथा माझा छकुला, कडक चहात. विनोद, ॲक्शन आणि चमत्कार यांचे मिश्रण ही कोठारे यांची खासियत: अंगात अचाट शक्ती आलेला हवालदार, बाटलीतला जीन, बाहुल्यात शिरलेला गुंड, आणि झपाटलेल्या वाड्यात चार भुतांच्या ताब्यात गेलेला भरत. ते स्वतः अनेक चित्रपटांत इन्स्पेक्टर महेशच्या भूमिकेत दिसतात.

संग्रह सचिन पिळगांवकर यांचे चित्रपट त्यांचे आठ चित्रपट दाखवतो: नवरी मिळे नवऱ्याला, 1984, पासून नवरा माझा नवसाचा 2, 2024, पर्यंत, चाळीस वर्षांचा प्रवास. त्यातले सात बन मस्का, आणि एक, एका गृहिणीच्या आत्मसन्मानाची कथा आत्मविश्वास, कडक चहा. सचिन पिळगांवकर यांचा विनोद कोठारे यांच्यापेक्षा वेगळा: चमत्कारांऐवजी परिस्थितीजन्य गोंधळ, वेषांतर आणि गैरसमज. अशी ही बनवा बनवीत मित्र बायका बनतात, गंमत जम्मतमध्ये अपहरणकर्ते ओलीस बनतात, आणि नवरा माझा नवसाचामध्ये एक बस-प्रवास संपूर्ण चित्रपट बनतो. गाइड कोठारे आणि पिळगांवकर या दोघांची तुलना करते.

अशोक आणि लक्ष्या

इराणी कॅफेत चहा आणि बन मस्का यांची जोडी जशी घट्ट, तशीच मराठी विनोदात अशोक सराफ आणि लक्ष्मीकांत बेर्डे यांची. संग्रह अशोक आणि लक्ष्या मध्ये असे नऊ चित्रपट आहेत ज्यांत दोघेही आहेत, आणि ते सगळे 1985 ते 1995 या दहा वर्षांतले: धुम धडाका, 1985; प्रेमासाठी वाट्टेल ते, 1987; एक गाडी बाकी अनाडी, 1988; अशी ही बनवा बनवी, 1988; बाळाचे बाप ब्रह्मचारी, 1989; भुताचा भाऊ, 1989; एकापेक्षा एक, 1990; माझा छकुला, 1994; आणि जमलं हो जमलं, 1995. नऊपैकी आठ चित्रपट बन मस्का आहेत.

दोघांच्या जोडीचे रहस्य त्यांच्या भिन्न शैलीत होते. अशोक सराफ यांचा विनोद शब्दांचा आणि चेहऱ्याचा, एखाद्या वाक्यावर थांबून प्रेक्षकाला हसवणारा; लक्ष्मीकांत बेर्डे यांचा विनोद शरीराचा, धावपळीचा, निरागस गोंधळाचा. अशी ही बनवा बनवीत धनंजय माने म्हणून अशोक सराफ घराचा कारभारी, तर परशुराम म्हणून लक्ष्मीकांत बेर्डे साडी नेसून पार्वती बनलेला; धुम धडाकात दोघे आणि महेश कोठारे लग्नासाठी धनाजीराव वाकडे यांची मने जिंकू पाहणारे तीन तरुण. या जोडीत सचिन पिळगांवकर आणि महेश कोठारे हे दिग्दर्शक-अभिनेते तिसरे भागीदार होते, आणि त्यांच्या नायिका निवेदिता जोशी-सराफ, प्रिया अरुण, अश्विनी भावे.

कॅफेतल्या गप्पा: शहरातले चित्रपट

इराणी कॅफे शहरी आयुष्याचे प्रतीक आहे, आणि मेनूतले काही चित्रपट थेट मुंबई-पुण्याच्या रस्त्यांवरून येतात. मुंबई पुणे मुंबई आणि त्याचे दोन पुढचे भाग दोन शहरांच्या स्वभावातल्या फरकावर गंमत करतात: मुंबईची गौरी आणि पुण्याचा गौतम. डबल सीट मुंबईत स्वतःचे घर शोधणाऱ्या नवविवाहितांची धडपड; मुंबईचा डबेवाला शहराला जेवण पोचवणाऱ्या डबेवाल्यांचे जग; तिचं शहर होणं मुंबईत स्वतःचा आवाज शोधणारी अर्चना; आणि मी शिवाजीराजे भोसले बोलतोय मुंबईत उपेक्षित वाटणारा मराठी माणूस.

पुणे हे या मेनूतले दुसरे शहर: गुलाबजाममध्ये लंडनहून आलेला आदित्य पुण्यात मराठी स्वयंपाक शिकतो, वायझेडमध्ये संकोची गजानन पुण्यात नव्या मित्रांच्या संगतीत खुलतो, आणि दुनियादारीची कॉलेजकथा पुण्याच्या कट्ट्यांवर रंगते. आणि शहराबाहेरचे प्रवास: दे धक्काचा कोल्हापूर ते मुंबई, नवरा माझा नवसाचाचा मुंबई ते गणपतीपुळे, आणि मुक्काम पोस्ट लंडनचा गावातून थेट लंडन. गाइड कॅफेतल्या गप्पा या शहरी कथा एकत्र दाखवते.

शहरातल्या या कथांमध्ये एक गोष्ट समान आहे: प्रत्येकात कुठेतरी एक टेबल आणि एक कप चहा आहे. मुंबई पुणे मुंबईमधले गौतम आणि गौरी पुण्याच्या रस्त्यांवर फिरताना ठिकठिकाणी थांबतात, गुलाबजाममधली राधा तिच्या स्वयंपाकघरातच शिकवणीचे टेबल मांडते, आणि दुनियादारीचे मित्र कॉलेजच्या कट्ट्यावरच्या टपरीवर जमतात. इराणी कॅफेची संस्कृती, म्हणजे बसून गप्पा मारण्याची, एकमेकांचे ऐकून घेण्याची आणि वेळ घालवण्याची, या चित्रपटांच्या मुळाशी आहे. मेनूत ही शहरी संस्कृती कडक चहा आणि बन मस्का दोन्हींत सापडते.

आकड्यांत इराणी चहा

मेनूतल्या 150 चित्रपटांना TMDB वर मिळून 410 मते आहेत. बन मस्काच्या 63 चित्रपटांना यातली सुमारे 180 मते, आणि कडक चहाच्या 87 चित्रपटांना सुमारे 230. कालखंडानुसार 1977 ते 1989 मध्ये 22 चित्रपट, नव्वदच्या दशकात 21, 2000 च्या दशकात 34, 2010 च्या दशकात 50 आणि 2020 पासून 23. सर्वाधिक मते तेरा, तीन चित्रपटांना: बन मस्कातला वाळवी आणि कडक चहातले वेड आणि मी शिवाजीराजे भोसले बोलतोय.

ज्या 128 चित्रपटांची लांबी नोंदलेली आहे, त्यांची एकूण लांबी 16,908 मिनिटे, म्हणजे इराणी कॅफेत जवळपास 282 तास बसावे लागतील इतकी, सुमारे बारा दिवस आणि रात्री. सर्वात लांब चित्रपट राजा शिवाजी, 195 मिनिटे; सर्वात लहान पेन्शन, 90 मिनिटे, एका कटिंग चहाच्या अनेक फेऱ्यांइतका. गाइड आकड्यांत इराणी चहा हे आकडे एकत्र देते, आणि गाइड लांब आणि लहान चित्रपट लांबीचा हिशोब मांडते.

रेटिंग कसे वाचावे

मराठी चित्रपटांना TMDB वर फार थोडी मते मिळतात, म्हणून या मेनूत रेटिंगपेक्षा चवीला महत्त्व आहे. सर्वाधिक मते तेरा, आणि 36 चित्रपटांचे पहिले मत अजून यायचे आहे; त्यांच्या पानावर मतांची प्रतीक्षा असे दिसते. एक-दोन मतांवरचे दहापैकी दहा रेटिंग एका प्रेक्षकाची आवड असते. ज्या चित्रपटांना दहा किंवा अधिक मते आहेत, त्यांत सर्वोच्च रेटिंग कट्यार काळजात घुसली, 8.9, त्यानंतर देऊळ, 8.4, आणि मी शिवाजीराजे भोसले बोलतोय आणि मुरांबा, प्रत्येकी 8.1; हे चारही कडक चहातले. बन मस्कातले सर्वोत्तम, दहाहून अधिक मतांसह, अशी ही बनवा बनवी, 7.9, आणि झपाटलेला, 7.8. गाइड रेटिंग कसे वाचावे हेच थोडक्यात सांगते.

इराणी चहाचे रूप

या नावाच्या जुन्या पत्त्यांवर Wayback Machine ने 2010 मधले एका इराणी चहा उपहारगृहाचे पान, 2017 मधली कालबाह्य डोमेनची सूचना आणि 2025 मधले एका माहिती-तंत्रज्ञान कंपनीचे पान जतन केले आहे. म्हणून या संकेतस्थळाचे रूप थेट मुंबई-पुण्याच्या इराणी कॅफेंवरून घडवले आहे. वरचा पट्टा जुन्या कॅफेंच्या रंगवलेल्या फलकांसारखा गडद हिरवा #1F4D3A, त्यावर मलईसारख्या रंगात सेरिफ अक्षरे, आणि खाली चहाच्या रंगाची #C8862A पट्टी. पानाचा पाया संगमरवरी टेबलासारखा फिकट मलई #F6F0E4, आणि परिचय एका गोल संगमरवरी टेबलाच्या माथ्यासारखा, खाली वाकवलेल्या लाकडाच्या खुर्च्यांचा तपकिरी #5A3A22 रंग.

मुख्यपृष्ठावरचा आजचा मेनू एका हाताने लिहिलेल्या मेनूकार्डासारखा आहे: दुहेरी किनार, दोन स्तंभ, प्रत्येक कप्प्याचे नाव, त्याखाली ठिपक्यांची रेघ आणि उजवीकडे चित्रपटांची संख्या, जणू पदार्थाची किंमत. प्रत्येक कप्प्याची रांग हिरव्या फलकाखाली, आणि प्रत्येक पोस्टरखाली लाल-पांढऱ्या चौकटीच्या कापडासारख्या #A32A24 लेबलवर मेनूतला प्रकार, बन मस्का किंवा कडक चहा, आणि वर्ष. अक्षरे Georgia आणि Noto Serif Devanagari, जुन्या फलकांच्या लेखनशैलीला जवळची. गाइड इराणी चहाचे रूप प्रत्येक रंगाचा स्रोत सांगते.

पहिली ऑर्डर

पहिल्यांदा येणाऱ्यांसाठी प्रत्येक कालखंडातून एक बन मस्का आणि एक कडक चहा: 1977 ते 1989 मधून अशी ही बनवा बनवी आणि आत्मविश्वास; नव्वदच्या दशकातून झपाटलेला आणि माहेरची साडी; 2000 च्या दशकातून दे धक्का आणि जोगवा; 2010 च्या दशकातून गुलाबजाम आणि देऊळ; आणि 2020 पासूनच्या चित्रपटांतून वाळवी आणि वेड. संध्याकाळी मित्रांसोबत पाहण्यासाठी साडे माडे तीन किंवा दुनियादारी, आणि रात्री एकट्याने पाहण्यासाठी देवराई किंवा गोष्ट छोटी डोंगराएवढी. गाइड इराणी चहामध्ये सुरुवात करा आणखी सूचना देते.

इराणी चहा कसे वापरावे

मुख्यपृष्ठ परिचयाने सुरू होते, आणि त्यानंतर आजचा मेनू: दहा कप्पे, बन मस्का आणि कडक चहा या दोन स्तंभांत, प्रत्येकासोबत चित्रपटांची संख्या; एखादा कप्पा दाबला की त्याची रांग समोर येते. प्रत्येक रांगेत बारा पोस्टर, आणि संपूर्ण मेनू हा दुवा पूर्ण कप्पा उघडतो. वरच्या हिरव्या पट्ट्यातून बन मस्का, कडक चहा आणि अशोक आणि लक्ष्या हे संग्रह उघडतात, तळटीपेतून महेश कोठारे आणि सचिन पिळगांवकर यांचे संग्रह, आणि शोधपेटी मराठी किंवा इंग्रजी नावाने कोणताही चित्रपट शोधते; गाइड शोधण्याच्या टिप्स पाहा.

चित्रपटाच्या पानावर मराठी कथासार, कलाकार, दिग्दर्शक आणि प्रकार असतात. आत्ता पाहा बटण चित्रपट JustWatch वर उघडते, जिथे तुमच्या देशात तो देणाऱ्या सेवा दिसतात; माझ्या यादीत जोडा हे बटण चित्रपट माझी यादीमध्ये जपते, आणि ती यादी तुमच्या ब्राउझरमध्येच राहते. गाइड इराणी चहा कसे वापरावे प्रत्येक भाग सांगते, आणि गाइड आत्ता पाहा बटण JustWatch कसे चालते ते समजावते.

मेनूतले नायक

प्रत्येक नायकाचा मेनूतला वाटा त्याची ओळख सांगतो. अशोक सराफ आणि लक्ष्मीकांत बेर्डे प्रत्येकी पंचवीस चित्रपटांत आहेत, पण दोघांचा तोल वेगळा: लक्ष्मीकांत बेर्डे यांचे वीस चित्रपट बन मस्का आणि फक्त पाच कडक चहा, तर अशोक सराफ यांचे पंधरा बन मस्का आणि दहा कडक चहा. अशोक सराफ यांच्या कडक चहात सुळावरची पोळी, बायको असावी अशी, पांढरीची वारी आणि सखीसारखे गंभीर चित्रपट आहेत, आणि वेडमधली सत्याच्या वडिलांची भूमिकाही; त्यांचा अभिनय दोन्ही बाजूंनी तितकाच सहज होता.

2000 च्या दशकातले विनोदवीर पूर्णपणे बन मस्काचे आहेत: मकरंद अनासपुरे अठरा चित्रपटांत, त्यापैकी पंधरा बन मस्का; भरत जाधव सतरा चित्रपटांत, त्यापैकी पंधरा बन मस्का; आणि सिद्धार्थ जाधव तेरा चित्रपटांत, त्यापैकी आठ बन मस्का. मकरंद यांचा गंभीर चेहरा मी शिवाजीराजे भोसले बोलतोय आणि गोष्ट छोटी डोंगराएवढीसारख्या चित्रपटांत दिसतो, आणि भरत यांचा झिंग चिक झिंग आणि फक्त लढ म्हणामध्ये.

2010 च्या दशकातले नायक उलट बाजूला आहेत. सुबोध भावे एकोणीस चित्रपटांत, त्यापैकी पंधरा कडक चहा: बालगंधर्व, लोकमान्य, काशिनाथ घाणेकर आणि शिवाजी महाराज, अशी चरित्र भूमिकांची रांग. सचिन खेडेकर सतरा चित्रपटांत, त्यापैकी चौदा कडक चहा, मी शिवाजीराजे भोसले बोलतोयपासून काकस्पर्श आणि बापजन्मपर्यंत. स्वप्नील जोशी सोळा चित्रपटांत, दहा कडक चहा आणि सहा बन मस्का: मुंबई पुणे मुंबईची प्रेमकथा कडक चहात, तर दुनियादारी आणि नवरा माझा नवसाचा 2 बन मस्कात.

मेनूतल्या नायिका

नायिकांच्या बाबतीत मेनू स्पष्टपणे कडक चहाकडे झुकतो. सोनाली कुलकर्णी पंधरा चित्रपटांत, त्यापैकी चौदा कडक चहा आणि फक्त गुलाबजाम हा एक बन मस्का; देवराई, मुक्ता, देऊळ, गंध आणि पेन्शन यांसारख्या चित्रपटांतून त्यांनी गंभीर, विचारशील भूमिकांची परंपरा उभी केली. मुक्ता बर्वे चौदा चित्रपटांत, त्यापैकी बारा कडक चहा, जोगवा, वाय आणि मुंबई पुणे मुंबई मालिकेसह; त्यांचे दोन बन मस्का म्हणजे वायझेड आणि नाच गं घुमा. अलका कुबल तेरा चित्रपटांत, त्यापैकी अकरा कडक चहा, माहेरची साडीपासून मंगलापर्यंत, आणि दोन बन मस्का, डॉक्टर डॉक्टर आणि बाळाचे बाप ब्रह्मचारी.

दोन नायिकांचा तोल अधिक समान आहे. वर्षा उसगांवकर चौदा चित्रपटांत, सहा बन मस्का आणि आठ कडक चहा: ऐंशीच्या उत्तरार्धात लक्ष्मीकांत बेर्डे आणि सचिन पिळगांवकर यांच्यासोबतचे विनोदी चित्रपट, आणि नव्वदच्या दशकात यज्ञ, पैंजण, अबोली आणि लढाई. सई ताम्हणकर सोळा चित्रपटांत, सात बन मस्का आणि नऊ कडक चहा: दुनियादारी, वजनदार, वायझेड आणि गुलकंदसारखे हलकेफुलके चित्रपट, आणि राक्षस, पोस्टकार्ड, धागेदोरे आणि बोल बोल राणीसारखे गंभीर. नव्या पिढीच्या नायिकांचे हे संतुलन 2010 नंतरच्या मराठी चित्रपटाचे वैशिष्ट्य आहे.

भयाचा मसाला

इराणी कॅफेच्या मेनूत गोडासोबत तिखटही असते, आणि या मेनूत भय आणि थरार दोन्ही विभागांत पसरलेले आहे. बन मस्कात ते विनोदासोबत येते: महेश कोठारे यांचे झपाटलेला आणि झपाटलेला 2, बाहुल्यात शिरलेला तात्या विंचू; पछाडलेला, झपाटलेल्या वाड्यात चार भुतांच्या ताब्यात गेलेला भरत; भुताचा भाऊ, भावाला शोधत शहरात आलेले भूत; आणि वाळवी, जिथे एका योजनेचा थरार डार्क कॉमेडीत बदलतो. खतरनाक आणि खबरदार हे विनोदी थरारपट, सिरियल किलर आणि फरार कैद्याच्या मागावर.

कडक चहात भय गंभीर रूप घेते. विशाल फुरिया यांचा बळी, 2021, रुग्णालयाच्या ओसाड भागातली गूढ नर्स; गिरीश मोहिते यांचा प्रतिबिंब, 2011, नवऱ्याच्या दिवंगत पत्नीसारखी दिसणारी गौरी; ज्ञानेश झोटिंग यांचा राक्षस, 2018, जंगलातली आदिवासी आख्यायिका आणि परीकथा; संजय सूरकर यांचा रानभूल, 2010, गिटार वाजवणारा मनोविकृत खुनी; आणि स्वप्ना वाघमारे जोशी यांचा सविता दामोदर परांजपे, 2018, सत्य घटनांवर आधारित मानसशास्त्रीय थरारपट. गुन्हेगारी थरारपट: जिलबी, 2025, भ्रष्ट इन्स्पेक्टर; टेक केअर गुड नाईट, 2018, सायबर गुन्हेगाराशी लढणारे कुटुंब; शटर, 2014, एका दुकानाच्या गाळ्यात अडकलेले दोघे; आणि बोल बोल राणी, 2026, गावकऱ्यांच्या परस्परविरोधी कथांतून उलगडणारे मायाचे रहस्य. वाय, 2022, हा तपासाचा थरारपट स्त्रीभ्रूणहत्येसारख्या गंभीर प्रश्नाला हात घालतो.

प्रेमाचा गुलकंद

गुलकंद म्हणजे गुलाबाच्या पाकळ्यांचा मुरंबा, आणि सचिन गोस्वामी यांच्या गुलकंद, 2025, या चित्रपटाचे नावही त्याच गोडव्यावरून आहे. या मेनूत प्रेमकथा दोन्ही विभागांत आहेत. बन मस्कातल्या प्रेमकथा हसवणाऱ्या: दुनियादारीची कॉलेजमधली मैत्री आणि प्रेम, गर्लफ्रेंडमधला मित्रांच्या दबावाखाली प्रेम शोधणारा नचिकेत, श्रीदेवी प्रसन्नची कुटुंबांच्या दबावातली जोडी, आणि फ्रेंड्समधला मित्राच्या बहिणीच्या प्रेमात पडलेला नील.

कडक चहातल्या प्रेमकथा अधिक गंभीर: मुंबई पुणे मुंबईचे तीन भाग, पहिल्या भेटीपासून लग्नापर्यंत आणि पुढे संसारापर्यंत; मितवा, प्रेमावर अविश्वास ठेवणारा हॉटेल व्यावसायिक; तू ही रे, वडिलांच्या आज्ञेने झालेले लग्न; क्षण, आजारी नीलांबरीची विहंगसोबतची शेवटची भेट; सहेला रे, कॉलेजच्या स्नेहसंमेलनातून पुन्हा जुळलेले नाते; मीडियम स्पाइसी, तिखट आणि गोड यांच्यात निवड करणारा शेफ; आणि वेड, प्रेमाच्या वेडाची कथा. जोगवातली सुली आणि तायप्पा यांची प्रेमकथा परंपरेच्या बंधनांत फुलते, आणि मुक्ताची प्रेमकथा जातीच्या भिंतींशी झुंजते.

गावाकडचा चहा

इराणी कॅफे शहराचे असले तरी मेनूतले अनेक चित्रपट गावाकडे घेऊन जातात, जिथे चहा मातीच्या चुलीवर उकळतो. कडक चहातले गावाचे चित्रपट सर्वात धारदार आहेत: उमेश कुलकर्णी यांचा देऊळ, गावात देव प्रकटल्याच्या दाव्यावरून उभे राहणारे देऊळ, बाजार आणि राजकारण; सतीश मनवर यांचा गाभ्रीचा पाऊस, दुष्काळात पिकाची आणि कुटुंबाची काळजी करणारा किसना; नागेश भोसले यांचा गोष्ट छोटी डोंगराएवढी, जमीन विकायला परतलेला राजाराम आणि त्याला थांबवणारी आई; नितीन नंदन यांचा झिंग चिक झिंग, सावकाराच्या कर्जाखालचा मौली आणि कुटुंबासाठी उभा राहणारा त्याचा मुलगा श्याम; आणि महेश मांजरेकर यांचा फक्त लढ म्हणा, जमिनी हिसकावल्या जाणाऱ्या शेतकऱ्यांची कथा.

बन मस्कात गावाचे राजकारण हसवते: गल्लीत गोंधळ, दिल्लीत मुजरा आणि पुन्हा गोंधळ पुन्हा मुजरा, नारायण वाघच्या निवडणुका; खुर्ची सम्राट, राजकारणी होऊ पाहणारा मल्हार; जत्रा: ह्यालागाड रे त्यालागाड, दोन गावांचा जत्रेवरून झालेला वाद; आणि गाढवाचं लग्न, लोकनाट्यातला कुंभार सावळ्या आणि राजाचे आव्हान. नव्वदच्या दशकातले अलका कुबल यांचे कौटुंबिक चित्रपट, नवसाचं पोर आणि माया ममता, गावच्या प्रतिष्ठित घरांतली दुःखे सांगतात, आणि जोगवा ग्रामीण परंपरेच्या कठोर बाजूवर प्रकाश टाकतो. ऐंशीच्या दशकातल्या पांढरीची वारीत एक गावकरी कुटुंब पंढरपूरच्या वारीला निघते, आणि दादा कोंडके यांचा राम राम गंगाराम गावातून शहरात आलेल्या भोळ्या माणसाची गोष्ट सांगतो.

इतिहासाचा कडक चहा

मेनूतले इतिहास आणि चरित्रपट सगळे कडक चहात आहेत, आणि बहुतेक 2010 नंतरचे. शिवाजी महाराजांचे तीन चित्रपट: मी शिवाजीराजे भोसले बोलतोय, 2009, आजच्या मुंबईत प्रकट होणारे महाराज; हर हर महादेव, 2022, स्वराज्याचा पाया आणि बाजीप्रभू देशपांडे; आणि राजा शिवाजी, 2026, साम्राज्यांना आव्हान देणाऱ्या तरुण शिवाजी महाराजांचा उदय, मार्गदर्शिकेतला सर्वात लांब चित्रपट. स्वातंत्र्यलढ्याचा चित्रपट लोकमान्य: एक युगपुरुष, 2015, लोकमान्य टिळक आणि त्यांच्या विचारांनी प्रेरित झालेला आजचा पत्रकार.

रंगभूमी आणि संगीताच्या इतिहासाचे तीन चित्रपट: बालगंधर्व, 2011, संगीत नाटकाच्या सुवर्णकाळातले गायक-नट; कट्यार काळजात घुसली, 2015, 1967 च्या संगीत नाटकावर आधारित घराण्यांची स्पर्धा; आणि आणि... डॉ. काशिनाथ घाणेकर, 2018, मराठी रंगभूमीचे पहिले सुपरस्टार. समाजसेवेचा चरित्रपट डॉ. प्रकाश बाबा आमटे: द रिअल हिरो, 2014, आणि सत्यकथेवरचा मंगला, 2025. या सर्व चित्रपटांत सुबोध भावे पाच वेळा दिसतात: बालगंधर्व, लोकमान्य, काशिनाथ घाणेकर, शिवाजी महाराज आणि कट्यारमधला सदाशिव. इतिहासाच्या कडक चहाचा सर्वात ओळखीचा चेहरा तेच.

कटिंग चहा: लहान चित्रपट

मुंबईत कटिंग चहा म्हणजे अर्धा ग्लास, घाईत प्यायचा. मेनूत असे काही चित्रपट आहेत जे दोन तासांच्या आत संपतात: लांबी नोंदलेल्या चित्रपटांपैकी वीस चित्रपट 115 मिनिटे किंवा त्याहून कमी लांबीचे आहेत, आणि त्यातले सोळा कडक चहा. सर्वात लहान पेन्शन, 90 मिनिटे, आठशे रुपयांच्या पेन्शनवर जगणारे कुटुंब; त्यानंतर गाभ्रीचा पाऊस, 95; गंध, 96; तिचं शहर होणं, 98; आणि मुंबई पुणे मुंबई, 101. लहान लांबी आणि मोठा आशय हे नव्या मराठी चित्रपटाचे वैशिष्ट्य: या वीसपैकी बहुतेक चित्रपट 2009 नंतरचे आहेत.

बन मस्कातले कटिंग चित्रपट चार: शिक्षणाच्या आयचा घो!, 103 मिनिटे; वाळवी, 106; वजनदार, 109; आणि दे धक्का, 114. सरासरीचा हिशोब पाहिला तर बन मस्काचे लांबी नोंदलेले 52 चित्रपट सरासरी सुमारे 134 मिनिटांचे, आणि कडक चहाचे 76 चित्रपट सरासरी सुमारे 131 मिनिटांचे: दोन्ही विभाग जवळपास सारखेच, सव्वा दोन तासांचे.

उलट टोकाला, अडीच तासांहून लांब सात चित्रपट, आणि त्यातले सहा कडक चहा: राजा शिवाजी, 195 मिनिटे; कट्यार काळजात घुसली, 162; हर हर महादेव आणि पैंजण, प्रत्येकी 161; आणि... डॉ. काशिनाथ घाणेकर, 159; आणि लेक चालली सासरला, 156. बन मस्कातला एकमेव लांब चित्रपट वायझेड, 155 मिनिटे. इतिहास, संगीत आणि तमाशा या विषयांना वेळ लागतो, आणि इराणी कॅफेतही अशा गप्पांसाठी दुसरा चहा मागवावा लागतो.

मेनूचे इतर आचारी

महेश कोठारे आणि सचिन पिळगांवकर यांच्यानंतर मेनूत चार चित्रपटांचे चार दिग्दर्शक आहेत, आणि प्रत्येकाची चव वेगळी. केदार शिंदे यांचे चारही चित्रपट बन मस्का आहेत, सगळे 2005 ते 2008 या चार वर्षांतले आणि सगळे भरत जाधव यांच्यासोबत: जत्रा, माझा नवरा तुझी बायको, मुक्काम पोस्ट लंडन आणि गलगले निघाले. महेश मांजरेकर यांचे चार चित्रपट दोन्ही बाजूंचे: शिक्षणाच्या आयचा घो! बन मस्का, आणि फक्त लढ म्हणा, काकस्पर्श आणि जुनं फर्निचर कडक चहा.

सचिन कुंडलकर यांचे चार चित्रपटही दोन्ही बाजूंचे: गंध आणि पाँडीचेरी कडक चहा, आणि वजनदार आणि गुलाबजाम बन मस्का; शहरी, संवेदनशील आणि प्रयोगशील शैली, पाँडीचेरी तर संपूर्णपणे स्मार्टफोनवर चित्रित. संजय सूरकर यांचे चार चित्रपट सगळे कडक चहा, आणि चार वेगवेगळ्या दशकांतले: आपली माणसं, 1993; यज्ञ, 1994; सखी, 2008; आणि रानभूल, 2010.

तीन चित्रपटांचे दिग्दर्शक: सतीश राजवाडे, मुंबई पुणे मुंबईचे तीनही भाग; समीर विद्वांस, टाइम प्लीज, डबल सीट आणि वायझेड; आणि गिरीश घाणेकर, बाळाचे बाप ब्रह्मचारी, राजानं वाजवला बाजा आणि नवसाचं पोर. आणि दोन चित्रपटांचे नवे आचारी: परेश मोकाशी, वाळवी आणि नाच गं घुमा, दोन्ही 2020 नंतरचे बन मस्का; रितेश देशमुख, वेड आणि राजा शिवाजी, दोन्ही कडक चहा; आणि अभिजीत देशपांडे, आणि... डॉ. काशिनाथ घाणेकर आणि हर हर महादेव. काही अभिनेतेही आचारी बनले: सुबोध भावे यांनी कट्यार काळजात घुसली, मृणाल कुलकर्णी यांनी सहेला रे, अंकुश चौधरी यांनी साडे माडे तीन, आणि प्रसाद ओक यांनी कच्चा लिंबू हे पदार्थ मेनूवर आणले.

मेनूत काही पहिल्या पदार्थांचीही चव आहे, म्हणजे दिग्दर्शकांचे पहिले चित्रपट. सुबोध भावे यांचे दिग्दर्शनातले पदार्पण कट्यार काळजात घुसली, रितेश देशमुख यांचे मराठीतले पहिले दिग्दर्शन वेड, वरुण नार्वेकर यांचा पहिला चित्रपट मुरांबा, आणि निपुण धर्माधिकारी यांचा पहिला चित्रपट बापजन्म. चारही चित्रपट कडक चहात आहेत, आणि चारही त्या त्या कप्प्यातले लक्षवेधी चित्रपट ठरले. इराणी कॅफेत जसा नव्या आचाऱ्याचा पहिला मावा केक लगेच ओळखू येतो, तसेच हे पहिले चित्रपट आपली खास चव घेऊन येतात.

टेबलाभोवतीचे कुटुंब

इराणी कॅफेत अनेकदा तीन पिढ्या एकाच टेबलावर बसलेल्या दिसतात, आणि मेनूतले अनेक चित्रपट कुटुंबाच्या टेबलाभोवती फिरतात. नव्वदच्या दशकातला संजय सूरकर यांचा आपली माणसं कमी पगारात मोठे घर चालवणाऱ्या जानकीची काटकसर दाखवतो; 2016 चा फॅमिली कट्टा आई-वडिलांच्या लग्नाच्या पन्नासाव्या वाढदिवसाला एकत्र आलेल्या, पण एकमेकांपासून दुरावलेल्या मुलांची गोष्ट सांगतो; आणि वरुण नार्वेकर यांचा मुरांबा, 2017, नाते संपवणाऱ्या मुलांशी त्यांच्याच भाषेत बोलू पाहणाऱ्या आई-वडिलांची.

वडिलांच्या भूमिकेत सचिन खेडेकर या मेनूत अनेकदा येतात: बापजन्ममध्ये एकट्या राहणारे भास्कर पंडित मुलांशी नाते जोडायला निघतात, मुरांबामध्ये आलोकचे वडील, आणि जुनं फर्निचरमध्ये ज्येष्ठ नागरिकांच्या व्यथा. आईच्या भूमिकेत अलका कुबल नव्वदच्या दशकातल्या कडक चहात: आई मला माफ करमधली सीता मुलांसाठी सर्वस्व अर्पण करते, आणि माहेरची साडीमधली लक्ष्मी वडिलांच्या रोषातून वाढते. प्रसाद ओक यांचा कच्चा लिंबू एका मतिमंद मुलाला वाढवणाऱ्या आई-वडिलांच्या थकलेल्या प्रेमाची कथा, आणि पुंडलिक धुमाळ यांचा पेन्शन तीन पिढ्यांच्या काटकसरीची.

बन मस्कातही कुटुंबे आहेत, पण हसणारी: दे धक्काचे जाधव कुटुंब टमटममध्ये बसून मुलीच्या नृत्यस्पर्धेसाठी मुंबईला निघते; अगडबमचे देवकुळे कुटुंब लग्नाळू रायबाभोवती गोंधळ घालते; साडे माडे तीनचे तीन भाऊ एका गॅरेजात एकत्र राहतात; आणि बाई गंमध्ये धनुषच्या पाच जन्मांतल्या बायका एकाच घरात येतात.

चहाच्या टेबलावरचे प्रश्न

इराणी कॅफेतल्या गप्पा चित्रपटांच्या कथांवरून समाजाच्या प्रश्नांपर्यंत पोचतात, आणि मेनूतले काही चित्रपट ते प्रश्न थेट विचारतात. अजित वाडीकर यांचा वाय, 2022, स्त्रीभ्रूणहत्येच्या जाळ्याचा तपास; राजीव पाटील यांचा जोगवा, 2009, देवीच्या सेवेला वाहिलेल्या मुलींची व्यथा; महेश मांजरेकर यांचा शिक्षणाच्या आयचा घो!, 2010, मुलांवरच्या अभ्यासाच्या दडपणाचा प्रश्न; आणि हेमंत ढोमे यांचा क्रांतिज्योति विद्यालय मराठी माध्यम, 2026, मराठी शाळांचे भवितव्य. हे चारही चित्रपट वेगवेगळ्या प्रकारे शिक्षण, स्त्री आणि समाज यांच्यावर बोट ठेवतात.

आरोग्य आणि न्यायाचे प्रश्नही मेनूत आहेत: विक्रम गोखले यांचा आघात, 2010, रुग्णालयातल्या सत्तेविरुद्ध उभी राहणारी डॉ. स्मिता; अपर्णा होशिंग यांचा मंगला, 2025, ॲसिड हल्ल्यातून उभी राहिलेली स्त्री; सुमित्रा भावे आणि सुनील सुकथनकर यांचा देवराई, 2004, मानसिक आजाराशी झुंज; आणि गोविंद निहलानी यांचा ती आणि इतर, 2017, शेजारी घडणारा गुन्हा पाहणाऱ्या सुशिक्षित मित्रमंडळींची नैतिक कसोटी. आणि शेतकऱ्यांचे प्रश्न गाभ्रीचा पाऊस, झिंग चिक झिंग आणि फक्त लढ म्हणामध्ये. मेनूतला कडक चहा अनेकदा अशाच प्रश्नांनी कडक झालेला आहे.

इराणी कॅफे आणि मराठी प्रेक्षक

इराणी कॅफे आणि मराठी चित्रपट यांचे नाते जुने आहे. मुंबईच्या गिरगाव, दादर, ग्रँट रोड भागांत आणि पुण्याच्या कॅम्प आणि डेक्कनच्या आसपास जुन्या चित्रपटगृहांजवळ इराणी कॅफे होते, आणि चित्रपट सुटल्यावर प्रेक्षक तिथे चहासाठी थांबत. एका चहावर कथेची चर्चा, नायकाच्या संवादांची नक्कल, आणि पुढच्या आठवड्याच्या चित्रपटाची योजना, हा अनेक पिढ्यांचा अनुभव. आज अनेक जुने इराणी कॅफे इतिहासजमा झाले, पण काही अजूनही त्याच संगमरवरी टेबलांसह आणि भिंतीवरच्या जुन्या घड्याळांसह उभे आहेत. ही मार्गदर्शिका त्या टेबलांवरच्या गप्पांना एक मेनू देते: एका बाजूला बन मस्का, दुसऱ्या बाजूला कडक चहा, आणि मधे पन्नास वर्षांचा मराठी चित्रपट.

मेनूतल्या जोड्या

इराणी कॅफेत एकाच टेबलावर रोज भेटणाऱ्या जोड्या असतात, आणि मेनूतही काही जोड्या वारंवार भेटतात. सचिन आणि सुप्रिया पिळगांवकर, पडद्यावरची आणि खऱ्या आयुष्यातली जोडी, चार चित्रपटांत: नवरी मिळे नवऱ्याला, अशी ही बनवा बनवी, नवरा माझा नवसाचा आणि नवरा माझा नवसाचा 2, चाळीस वर्षांच्या अंतराने. अशोक सराफ आणि निवेदिता जोशी-सराफ, हीसुद्धा पडद्याबाहेरची जोडी, सहा चित्रपटांत, धुम धडाकापासून नवरा माझा नवसाचा 2 पर्यंत. रितेश आणि जेनेलिया देशमुख वेड आणि राजा शिवाजीमध्ये.

2010 नंतरच्या पडद्यावरच्या जोड्या: स्वप्नील जोशी आणि मुक्ता बर्वे, मुंबई पुणे मुंबईच्या तीनही भागांत गौतम आणि गौरी, आणि नाच गं घुमामध्येही एकत्र; स्वप्नील जोशी आणि सई ताम्हणकर दुनियादारी आणि तू ही रेमध्ये; उमेश कामत आणि सई ताम्हणकर टाइम प्लीज आणि धागेदोरेमध्ये; आणि सिद्धार्थ चांदेकर आणि सई ताम्हणकर वजनदार आणि श्रीदेवी प्रसन्नमध्ये. ऐंशी-नव्वदच्या दशकात लक्ष्मीकांत बेर्डे आणि वर्षा उसगांवकर सात चित्रपटांत एकत्र आले, मज्जाच मज्जा आणि हमाल दे धमालपासून धांगड धिंगापर्यंत.

विनोदी जोड्याही आहेत: भरत जाधव आणि मकरंद अनासपुरे पाच चित्रपटांत एकत्र, खबरदार, नाना मामा, साडे माडे तीन, उलाढाल आणि डावपेच; एक मुंबईचा चपळ शहरी, दुसरा मराठवाड्याचा ठसकेबाज गावरान, आणि दोघांच्या संवादातून पडद्यावर ठिणग्या.

तात्या विंचू ते वाळवी

पन्नास वर्षांत मराठी विनोदाची चव कशी बदलली, हे मेनूतल्या बन मस्काच्या रांगा सांगतात. ऐंशीच्या दशकात विनोद म्हणजे वेषांतर, गैरसमज आणि धावपळ: बायका बनलेले मित्र, ओलीस बनलेले अपहरणकर्ते. नव्वदच्या दशकात महेश कोठारे यांनी त्यात चमत्कार मिसळला: बाहुल्यात शिरलेला तात्या विंचू आणि बाटलीतला जीन. 2000 च्या दशकात गावरान बोली आणि राजकीय उपहास आला: मकरंद अनासपुरे यांचे निवडणुकांचे चित्रपट आणि भरत जाधव यांच्या दुहेरी भूमिका. 2010 च्या दशकात विनोद शहरी आणि नात्यांचा झाला: गुलाबजाम, वायझेड, वजनदार. आणि 2020 नंतर तो गडद झाला: वाळवीमध्ये हसू आणि भीती एकाच घोटात येतात. बन मस्का तोच, पण लोण्याची चव प्रत्येक दशकात वेगळी.

आजचे स्पेशल

प्रत्येक इराणी कॅफेच्या फलकावर आजचे स्पेशल लिहिलेले असते. या मेनूतले आजचे स्पेशल म्हणजे प्रत्येक कप्प्यातला TMDB वर सर्वाधिक मते मिळालेला चित्रपट. बन मस्काच्या पाच कप्प्यांत: 1977 ते 1989 मधला अशी ही बनवा बनवी, बारा मतांसह, भाड्याच्या घरासाठी बायका बनलेले मित्र; नव्वदच्या दशकातला झपाटलेला, अकरा मतांसह, बाहुल्यातला तात्या विंचू; 2000 च्या दशकातले काय द्याचं बोला आणि पछाडलेला, प्रत्येकी सात मतांसह; 2010 च्या दशकातला दुनियादारी, बारा मतांसह, कॉलेजच्या कट्ट्यावरची मैत्री; आणि 2020 पासूनचा वाळवी, तेरा मतांसह, मेनूतला सर्वाधिक मते मिळालेला विनोदी चित्रपट.

कडक चहाच्या पाच कप्प्यांत: 1977 ते 1989 मधला आत्मविश्वास, तीन मतांसह, आत्मसन्मानासाठी उभी राहणारी गृहिणी; नव्वदच्या दशकातला माझा छकुला, चार मतांसह, मुंबईत हरवलेला छोटा आदी; 2000 च्या दशकातला मी शिवाजीराजे भोसले बोलतोय, तेरा मतांसह; 2010 च्या दशकातला मुंबई पुणे मुंबई, बारा मतांसह; आणि 2020 पासूनचा वेड, तेरा मतांसह. या दहा चित्रपटांची एक संध्याकाळची यादी केली तर ती पन्नास वर्षांच्या मराठी चित्रपटाचा छोटा, पण चविष्ट प्रवास ठरेल: अशोक-लक्ष्याच्या धमालीपासून महेश कोठारे यांच्या चमत्कारांपर्यंत, आणि मकरंद अनासपुरे यांच्या कोर्टनाट्यापासून रितेश देशमुख यांच्या प्रेमाच्या वेडापर्यंत. गाइड 1977 ते 1989, नव्वदचे दशक, 2000 चे दशक, 2010 चे दशक आणि 2020 पासून प्रत्येक कालखंडाचा मेनू थोडक्यात देतात.

प्रश्न